Opinie: Welke toekomst wil de melkveehouderij in Nederland?

In het huidige landbouwmilieubeleid zijn alle melkveehouders door de wet- en regelgeving in een ongemakkelijke situatie terechtgekomen. Kort gezegd: de goeden moeten onder de kwaden lijden. Rundveehouders moeten allemaal het gebruik van mest beperken (nu de derogatie vervalt), terwijl het water rond veel bedrijven helemaal niet slecht is. Dit heeft ertoe geleid dat een groot deel van de boeren onnodig mest moet afvoeren en kunstmest moet kopen om de grond vruchtbaar te houden, of grond moet bijkopen. Een andere optie is het aantal dieren te beperken en kunstmest aan te kopen, waardoor de inkomens achteruitgaan.

Geen onderscheid in grondsoort

Nederland heeft meer dan 25 jaar geleden veel stringentere stikstof- en waternormen dan andere landen in wet- en regelgeving vastgelegd. Stikstofnormen zijn gebaseerd op zandgrond en waternormen houden geen rekening met organisch nitraat afkomstig van waterplantenresten in het oppervlaktewater. De EU eist nu dat deze normen worden gehandhaafd. Bovendien trekt de EU de gehele derogatie in, waardoor Nederland nu overal iets moet doen aan de veebezetting, het gebruik van mest en de waterkwaliteit.

Nederland heeft bij de normering helaas geen onderscheid gemaakt tussen grondsoorten en de grote variatie in hun natuurlijke vruchtbaarheid. Juist dat maakt een groot verschil voor het effect van mest op bodem, lucht en waterkwaliteit. Als je echter onderscheid maakt naar grondsoort, moet je ook onderscheid maken tussen boeren op kleigronden, veengronden en de voor uitspoeling gevoelige zandgronden.

De EU valt daarin weinig te verwijten. In Nederland ontbreekt vooral de politieke wil of durf om daar iets aan te doen. Maar ook de boerenorganisaties, de leden zelf en de zuivelproducenten durven die keuze niet te maken.

Melkveehouderij als volwaardige economische activiteit

In Denemarken en Ierland hebben boerenorganisaties wél een keuze durven maken door een duidelijke scheiding aan te brengen tussen landbouw, bosbouw (ook een economische activiteit) en natuur. Bij die noodzakelijke herinrichting is de grondsoort van groot belang.

Ook in Nederland is nu werk aan de winkel. Doorpraten over derogatie, waterkwaliteit en wet- en regelgeving lijkt weinig zin meer te hebben als boeren zelf geen uitgangspunten durven te formuleren voor de toekomst van de melkveehouderij in Nederland. Wil je de melkveehouderij zien als een volwaardige economische activiteit of als een nevenberoep?

In het midden- en kleinbedrijf in het algemeen en in de tuinbouw, pluimvee- en varkenshouderij heeft die ontwikkeling zich al voltrokken. Het aantal bedrijven (ondernemers) in die sectoren is sterk gedaald, maar de overblijvende bedrijven hebben een economisch en sociaal verantwoorde omvang.

Een half inkomen uit het bedrijf

Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft enkele maanden geleden een scenariostudie over de toekomst van het landelijk gebied en de landbouw gepresenteerd. De twee opties zijn ‘scheiding’ (nadruk op rendabele bedrijven waar dat kan, met meer natuur zonder blijvende subsidies) of ‘verweving’ (natuurinclusief, met blijvende subsidies die afhankelijk zijn van politiek beleid).

De eerste optie betekent rendabele, grotere maar minder melkveebedrijven, zoals in Denemarken, Oost-Europa en in de toekomst mogelijk ook in Ierland. De tweede optie betekent kleinere, maar meer bedrijven, die naast melk ook inkomsten hebben uit natuursubsidies, waterberging, toerisme, huisverkoop en dergelijke.

Dit zal echter vaak slechts een half inkomen uit het bedrijf opleveren. De partner zal dan een volledig inkomen buiten het bedrijf moeten verdienen. Vergelijk het met Oostenrijk.

Melkveehouderij afhankelijk van wereldmarktprijzen

De melkveehouderij in de EU is, net als andere agrarische sectoren, grotendeels afhankelijk van prijzen op de wereldmarkt. Alleen volwaardige, rendabele bedrijven zullen zich ook sociaal kunnen handhaven.

In Nederland zijn veel jonge en oudere agrarische ondernemers die kiezen voor echt ondernemerschap en dus voor de eerste optie. Waarom hebben deze boeren niet de moed om actie te ondernemen om dit te bereiken? Waarom laten ze hun stem niet horen? Waarom laten ze hun eigen organisaties en coöperaties hun gang gaan?

Kennelijk durven deze organisaties geen keuze te maken, omdat zij dan onderscheid moeten maken tussen leden. Maar met het sparen van zowel de kool als de geit bereik je geen verandering van beleid. Juist nu er een nieuw kabinet is, is het hoogste tijd om duidelijk te zijn tegenover de eigen achterban en de politiek.

Dam Jaarsma is senior landbouwdeskundige en oud-directeur internationaal sociaal-economisch landbouwbeleid bij LTO Nederland.