CDM: Nederland kan nauwelijks af van landelijke kwetsbare zone
Daarmee kan Nederland volgens de CDM niet eenvoudig overstappen naar een systeem waarbij slechts enkele regio’s onder het actieprogramma van de Nitraatrichtlijn zouden vallen. Wel benadrukt de commissie dat eventuele uitzonderingen alleen mogelijk zijn na aanvullend, kwantitatief onderzoek naar de milieueffecten.
Doel en werking Nitraatrichtlijn
De Nitraatrichtlijn, die sinds 1991 geldt, heeft als doel om waterverontreiniging door nitraten uit landbouwbronnen te verminderen en verdere vervuiling te voorkomen. Lidstaten mogen ervoor kiezen maatregelen op het hele grondgebied toe te passen, of alleen binnen aangewezen kwetsbare zones.
Nederland past sinds 1994 het actieprogramma op het volledige grondgebied toe. Het ministerie van LVVN vroeg de CDM om te onderzoeken of het mogelijk is om delen van Nederland als niet-kwetsbaar aan te merken.
Volgens de richtlijn moeten gebieden als kwetsbaar worden aangewezen wanneer grondwater of oppervlaktewater meer dan 50 milligram nitraat per liter bevat, of wanneer wateren te veel voedingsstoffen bevatten met algengroei als gevolg, of dat kan gebeuren als maatregelen achterwege blijven. De CDM benadrukt dat niet alleen de huidige waterkwaliteit telt, maar ook het risico op verslechtering wanneer regels zouden verdwijnen.
Zand- en lössregio’s boven norm
Uit de analyse van het Landelijk Meetnet effecten Mestbeleid blijkt dat in de zand- en lössregio’s de nitraatconcentraties in het uitspoelingswater structureel te hoog zijn. In Zand Zuid, Zand Midden en de Lössregio liggen de gemiddelde waarden in de periode 2018–2023 boven de norm van 50 milligram per liter.
In Zand Noord ligt het gemiddelde met 45 milligram per liter wel onder de norm, maar nog steeds zo hoog dat in delen van het gebied overschrijdingen voorkomen. Bovendien ligt deze waarde boven de Europese drempel van 37,5 milligram nitraat per liter waarbij negatieve trends moeten worden omgebogen.
Eutrofiëring groter probleem oppervlaktewater
Voor oppervlaktewater geldt dat de gemiddelde nitraatconcentraties in landbouwsloten onder de norm blijven, maar dat eutrofiëring - de overmatige verrijking van water van vooral stikstof en fosfor, waardoor algen sterk groeien en het water zuurstofarm en ecologisch verstoord raakt - een groter probleem vormt.
De doelen voor stikstof en fosfor in het kader van de Kaderrichtlijn Water liggen veel lager dan de nitraatnorm. Op veel plaatsen voldoen regionale waterlichamen niet aan de normen voor stikstof en fosfor. In een kaartanalyse van de CDM is te zien dat slechts enkele gebieden gemiddeld aan de waterkwaliteitsdoelen voldoen, zoals delen van het rivierengebied en enkele duin- en droogmakerijgebieden.
Afwenteling naar kustwateren speelt
Nederland moet bovendien rekening houden met de afwenteling naar benedenstrooms gelegen wateren en kustwateren. De CDM wijst erop dat 20 procent van de overgangs- en kustwateren eutroof is en 60 procent potentieel eutroof. Nutriënten komen daarbij niet alleen uit Nederland, maar ook uit buurlanden via de grote rivieren.
Tegelijkertijd kan Nederland volgens de commissie niet uitsluiten dat landbouwgebieden bijdragen aan deze belasting.
Europa kent verschillende systemen
In Europees perspectief is Nederland niet uniek in de keuze om het actieprogramma landelijk toe te passen. Ook landen als Duitsland, Denemarken, Finland en Ierland doen dat, terwijl andere lidstaten, zoals Frankrijk, Spanje, Italië en Zweden, met kwetsbare zones werken. Het Europese Hof van Justitie stelt daarbij strenge eisen wanneer maatregelen worden teruggeschroefd.
Alleen wanneer aantoonbaar sprake is van verbetering van de waterkwaliteit kan een lidstaat minder streng beleid invoeren. Voor Nederland is dat volgens de commissie lastig, omdat de waterkwaliteit sinds 2012 niet structureel is verbeterd.
Risico’s bij loslaten maatregelen
De CDM waarschuwt bovendien dat het loslaten van maatregelen in zogenoemde niet-kwetsbare zones naar verwachting kan leiden tot hogere bemesting en minder uitspoelingsbeperkende maatregelen, zoals vanggewassen en bufferstroken. De commissie wijst erop dat het gedrag van boeren in zo’n situatie moeilijk precies te voorspellen is. Maar dat het risico op verslechtering reëel is.
In gebieden met een mestoverschot kan de druk toenemen om mest juist daar af te zetten waar geen gebruiksnormen meer gelden. Daarmee neemt het risico toe dat waterkwaliteit verslechtert, wat onder de Kaderrichtlijn Water niet is toegestaan.
Uitzonderingen vragen extra onderzoek
De commissie concludeert daarom dat een groot deel van Nederland kwetsbaar zal moeten blijven. Als toch wordt overwogen om gebieden uit te zonderen, is eerst een kwantitatieve milieueffectbeoordeling nodig die ook de effecten op stroomafwaarts gelegen wateren en kustwateren meeneemt.
Aanwijzing als kwetsbaar gebied betekent voor agrarische ondernemers dat zij te maken houden met het volledige pakket aan verplichtingen uit het Nitraatactieprogramma. Dat omvat onder meer gebruiksnormen voor stikstof en fosfaat, de maximale gift van 170 kilo stikstof uit dierlijke mest per hectare, regels voor uitrijperioden, eisen aan mestopslag en maatregelen om uitspoeling en afspoeling naar water te beperken.
Deze regels vloeien voort uit het bestaande actieprogramma en zijn bedoeld om te voorkomen dat de waterkwaliteit verder achteruitgaat, en om te voldoen aan Europese verplichtingen voor schoon grond- en oppervlaktewater.
